مجله علمی

مجله علمی " آمایش سرزمین "

تبیین نقش اقتصاد سیاسی فضا در تحقق برنامه‏ریزی تعاملی در کلان‌شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا ، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی ، نجف آباد، ایران
2 مرکز تحقیقات گردشگری،واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
3 مرکز تحقیقات گردشگری، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
4 گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
پذیرش رویکردهای نوین در نظام برنامه‏ریزی و طراحی شهری نیازمند بسترسازی و انعطاف در اصول و رویه‌های کلان مسلط بر برنامه‌ریزی فضا، به مانند اصول حاکم بر اقتصاد سیاسی فضا، است. این هم‏سویی می‌تواند نویددهندة تحولات و تحقق تغییرات ساختاری و کارکردی در نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در نظام برنامه‌ریزی و طرح‌ریزی توسعة شهری باشد. این پژوهش تلاش می‏کند به تبیین نقش اقتصاد سیاسی فضا در تحقق رویکرد برنامه‌ریزی تعاملی در طرح‌ریزی توسعة شهری کلان‌شهر تهران بپردازد. با بهره‏گیری از یک روش تحقیق آمیخته به صورت کمّی و کیفی و بهره‌گیری از روش دلفی هدفمند و روش پیمایشی با ابزار پرسشنامه، داده‌های پژوهش گردآوری شد. نتایج به‌دست‌آمده، با استفاده از مدل‏سازی معادلات ساختاری، نشان داد اقتصاد سیاسی فضا نقش مثبت و معناداری در تحقق رویکرد برنامه‏ریزی تعاملی در فرایند طرح‏ریزی توسعة شهری کلان‌شهر تهران دارد. در واقع، مطابق با نتایج، نقش اقتصاد سیاسی فضا در تحقق تحولات ساختاری و کارکردی مد نظر رویکرد برنامه‌ریزی تعاملی برای ایجاد تحول در طرح‌ریزی توسعة شهری در کلان‌شهر تهران مثبت و معنادار است. این پژوهش نقش اقتصاد سیاسی فضا و هم‌سویی آن با تحولات نوگرایانه در ایجاد تحولات سازنده و کارآمد در نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری طرح‌های توسعه شهری را برجسته می‌کند.
کلیدواژه‌ها

افراخته و حجی‌پور (1394). اقتصاد سیاسی فضا و تعادل منطقه‌ای ایران. اقتصاد فضا و توسعة روستایی، 4(14)، 87 ـ 110.
ایکاف، راسل (1400). برنامه‌ریزی تعاملی. ترجمة س. خلیلی شورینی. تهران: مرکز.
ایمانی شاملو و رفیعیان (1395). قدرت و بازتعریف نظریة برنامه‌ریزی شهری (با تأکید بر دیدگاه اقتصاد سیاسی فضا). راهبرد، 25(80)، 287 ـ 319.
برهانی، رفیعیان، و مشکینی (1396). تغییرات کاربری زمین شهری و اقتصاد سیاسی فضا: ارائۀ مدل مفهومی‌ـ تلفیقی. جامعه‌شناسی ایران، 18(3)، 86 ـ 109.
جودی گل‌لر، پویا (1399). به‌کارگیری روش نظری مبنایی بر ساخت‌گرا در پژوهش‌های برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای. مطالعات شهری، 34، 3 ـ 16.
حجتی، پورمحمدی و قربانی (1397). نقدی بر فرایند برنامه‌ریزی جامع شهر رشت با رویکردی تطبیقی (طرح‌های جامع سه‌گانة شهر). دانش شهرسازی، 2(1)، 1 ـ 22.
حسینی سیاه‌گلی و قدمی (1395). بررسی عوامل مؤثر بر تغییر در نظام برنامه‌ریزی شهری ایران با استفاده از نظریة مبنایی. نشریه جغرافیایی سرزمین، 13(51)، 31 ـ 50.
خاتم، احمدی، واثق، و ویسی(1400). آسیب‌شناسی مدیریت سیاسی فضا در کلان‌شهر تهران. جغرافیا و آمایش شهری‌‌ـ منطقه‌ای، 11(39)، 113 ـ 136.
خطیبی، سرور و عزت‌پناه (1402). تحلیل اثرات طرح‌های توسعة شهری در تحولات ساختاری‌ـ کارکردی فضای شهری (مطالعة موردی: منطقة 3 شهر زنجان). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 18(2)، 209 ـ 222.
سرور، درویش و خلیجی (1400). اقتصاد سیاسی و مدیریت یکپارچة حریم منطقة کلان‌شهری تهران. اقتصاد شهری، 6(1)، 27 ـ 40.
شریف‌زادگان و حسین‌آبادی (1399). نقش دولت و بازار در برنامه‌ریزی فضایی شهری: از تقابل به سوی تعامل در نهادگرایی جدید. دانش شهرسازی، 4(3)، 1 ـ 18.
شریف‌زادگان و ندایی طوسی (1393). سنجش قابلیت نظری به‌کارگیری رهیافت نظری پویش مختلط در سیستم برنامه‌ریزی توسعة شهری در ایران. هنرهای زیبا، 11(2)، 39 ـ 54.
علی‌الحسابی، دانش‌پور، و بصیری مژدهی (1402). صورت‌بندی نقد مکان از دریچة اقتصاد سیاسی؛ تدقیق امر «شهری‌ـ رابطه‌ای». دانش شهرسازی، 7(1)، 1 ـ 27.
علی‌زاده (1397). تبیین ارتباط بین الگوهای رفتاری در نظام مدیریت توسعة شهری با طرح‌ریزی راهبردی در کلان‌شهرهای ایران. رسالة دکتری. دانشگاه شهید چمران اهواز.
علی‌زاده و امان‌پور (1403). به سوی تغییر پارادایم در فرهنگ هدایتگری نظام حکمرانی فضایی در ایران. آمایش سرزمین، 16(1)، 19 ـ 35.
قادری‌حاجت، احمدی‌پور، و ملک‌شاهی (1401). تبیین نظری رابطة سازماندهی سیاسی فضا و عدالت فضایی. آمایش سیاسی فضا، 4(4)، 272 ـ 287.
مهدوی‌وفا، رضویان، و مؤمنی (1388). نقش اقتصاد سیاسی در ساختار فضایی تهران و پیرامون. محیط‌شناسی، 35(51)، 16 ـ 34.
یمنی‌دوزی سرخابی و همکاران (1396). تغییرات مفهومی در حوزة برنامه‌ریزی در آرای راسل ایکاف. مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، 6(11)، 79 ـ 103.
Abou Jaoude et al. (2022). An overview of scenario approaches: a guide for urban design and planning. Journal of Planning Literature, 37(3), 467-487.
Ackoff (2021). Interactive Planning. Translated by S. Khalili Shourini. Tehran: Markaz.
Afrakhteh, H., & Hajipour, M. (2016). The political economy of space and Iran's regional balance. Space Economy and Rural Development, 4(14), 87-110. [In persian].
Ali-Hesabi, Daneshpour, & Basiri Mozdehie (2023). Formulating the critique of place through the lens of political economy: Refining the "urban-relational" dimension. Urban Planning Knowledge, 7(1), 1–27. [In persian].
Alizadeh, Sharifi, & Najafi, (2026). Reframing urban sustainability: Toward people-centric development through humanistic and social values. Peace and Sustainability, 2(1), 100044.
Alizadeh & Meshkini (2025). On the road to urban sustainability: identifying major barriers to urban sustainability in Iran. Review of Regional Research, 1-26.
Alizadeh & Amanpour (2024). Towards a Paradigm Shift in The Guiding Culture of Spatial Governance System in Iran. Town and Country Planning, 16(1), 19-35. [In persian].
Alizadeh (2018). Explaining the relationship between behavioral patterns in the urban development management system and strategic planning in Iran's metropolises. Doctoral dissertation. Shahid Chamran University of Ahvaz. [In persian].
Borhani, Rafiyan, & Meshkini. (2017). Land Use Change and Political Economy of Space: Developing a Theoretical- Integrated Model. Iranian Journal of Sociology, 18(3), 86-109. [In persian].
Flacke et al. (2020). Strengthening participation using interactive planning support systems: A systematic review. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(1), 49.
Ghaderi Hajat, Ahmadipour, & Malekshahi (2022). A Theoretical Explanation of the Relationship Between the Political Organization of Space and Spatial Justice. Political Spatial Planning, 4(4), 272–287. [In persian].
Goonewardena (2023). David Harvey, geography and Marxism. Scottish Geographical Journal, 139(3-4), 415-436.
Haftor (2011). An evaluation of RL Ackoff’s interactive planning: A case-based approach. Systemic Practice and Action Research, 24, 355-377.
Harvey (2013). The political economy of public space. In The politics of public space (pp. 17-34). Routledge.
Hodjati, Pourmohammadi, & Ghorbani. (2018). A Review of the Comprehensive Planning Process of Rasht City with a Comparative Approach (Triple Comprehensive City Plans). Urban Planning Knowledge, 2(1), 1-22. [In persian].
Hosseini Siahgoli & Ghadami (2016). Investigating the factors influencing changes in Iran's urban planning system using grounded theory. Territory Geographical Journal, 13(51), 31–50. [In persian].
Imani Shamloo and Rafieian (2016). Power and the Redefinition of Urban Planning Theory (Emphasizing the Political Economy of Space Perspective). Rahbord, 25(80), 287–319. [In persian].
Joudi. (2020). Constructivist Grounded Theory Method Application in Urban and Regional Planning Researches. Motaleate Shahri, 9(34), 3-16. [In persian].
Khatam, Ahmadi, Vasegh, & Veisi (2021). Pathology of the political management of space in the Tehran metropolis. Geography and Urban-Regional Planning, 11(39), 113–136. [In persian].
Khatibi, Sarvar, & Ezzatpanah (2023). Analysis of the effects of urban development plans on the structural-functional transformations of urban space (Case study: District 3 of Zanjan City). Human Settlement Planning Studies, 18(2), 209–222. [In persian].
Mahdavi-Vafa, Razavian, & Momeni (2009). The role of political economy in the spatial structure of Tehran and its surrounding area. Environment Studies, 35(51), 16–34. [In persian].
Moshfeghi, Alizadeh, & Yousefian, (2023). Identifying drivers affecting air quality in metropolitan areas of developing countries: evidence from Tehran metropolitan area. Environmental Science and Pollution Research, 30(35), 83485-83494.
Newell & Picketts (2020). Spaces, places and possibilities: A participatory approach for developing and using integrated models for community planning. City and Environment Interactions, 6, 100040.
Peet & Thrift (2023). Political economy and human geography. In New Models in Geography, Vol. 2 (pp. 3-29). Routledge.
Regal-Ludowieg et al. (2022). Delivery bay location and dimensioning for city logistics uses: An interactive modelling approach. In Production and Operations Management: POMS Lima, Peru, December 2-4, 2021 (Virtual Edition) (pp. 475-481). Springer International Publishing.
Sarvar, Darvish, & Khaliji (2021). Political Economy and Integrated Management of the Tehran Metropolitan Area Fringe. Urban Economics, 6(1), 27–40. [In persian].
Sharifzadegan, & Hosseinabadi. (2020). The role of the state and the market in urban spatial planning: From confrontation to interaction within new institutionalism. Urban Planning Knowledge, 4(3), 1–18. [In persian].
Sharifzadegan, & Nedae Tousi (2014). Assessing the Appropriateness of Mixed Scanning Planning Theoretical Approach for Applying in Urban Development Planning System in Iran. Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning, 19(2), 39-54. [In persian].
Yamanidouzi Sorkhabi et al. (2017). Conceptual changes in the field of planning in the views of Russell Ackoff. Educational Planning Studies, 6(11), 79–103. [In persian].
Yankson & Guriras (2021). Political Economy of Participatory Spatial Planning. In Reduced Inequalities (pp. 671-680). Springer International Publishing.
Taufiq et al. (2021). A reflection on transactive planning: transfer of planning knowledge in local community-level deliberation. Sage Open, 11(2), 21582440211022739.
Young (2017). Free cities and regions—Patrick Geddes’s theory of planning. Landscape and Urban Planning, 166, 27-36.
 
دوره 18، شماره 1
بهار و تابستان 1405
فروردین 1405
صفحه 85-97

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 21 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 24 فروردین 1405