هدف: سکونتگاه‌های غیررسمی کلانشهرهای ایران باوجود مشکلات عدیده، دارای ظرفیت‌های پنهانی هستند که رویکردهای آسیب‌محور نادیده می‌گیرند. هدف این پژوهش، ارزیابی زیست‌پذیری در سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد با تکیه بر شناسایی این ظرفیت‌هاست.

روش پژوهش: پژوهش با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی) انجام شد. در بخش کمی، ۴۲۰ پرسشنامه در ۸ پهنه از سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد توزیع شد (روایی محتوایی: تأیید اساتید؛ پایایی: آلفای کرونباخ ۰.۹۳۵). داده‌ها با آزمون‌های کولموگروف-اسمیرنوف، پیرسون، رگرسیون گام به گام و مدل‌سازی معادلات ساختاری تحلیل شدند. در بخش کیفی، ۴۰ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ساکنان کلیدی انجام و با تحلیل مضمون (سه مرحله کدگذاری) بررسی گردید.

یافته ها: میانگین زیست‌پذیری کل به طور معناداری پایین‌تر و میانگین ظرفیت‌های پنهان کل به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط بود (p<0.001). ظرفیت‌های پنهان اجتماعی بیشترین تأثیر را بر زیست‌پذیری (به‌ویژه بعد اجتماعی) داشتند، در حالی که بعد زیست‌محیطی کمترین تأثیرپذیری را نشان داد. متغیر تعدیل‌گر (ویژگی‌های زمینه‌ای محله) قدرت تبیین مدل را افزایش داد. تحلیل کیفی چهار مضمون فراگیر «شبکه‌های پنهان همیاری و بقا»، «اقتصاد مقاومتی و مشاغل نامرئی»، «انعطاف‌پذیری کالبدی و دانش بومی ساخت» و «ناامیدی نهادی و مطالبه‌گری محلی» را آشکار ساخت. در میان محلات، جاده قدیم قوچان بالاترین و گلشهر پایین‌ترین سطح زیست‌پذیری را داشتند.

نتیجه گیری: سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد ظرفیت‌های پنهان قابل توجهی دارند که می‌تواند مبنای رویکرد دارایی‌مبنا قرار گیرد. اما محرومیت به تنهایی منجر به توسعه این ظرفیت‌ها نمی‌شود؛ مداخلات ناقص شهری با ایجاد ناامیدی نهادی، سرمایه اجتماعی را تحلیل برده و ظرفیت‌های پنهان را تضعیف می‌کند. تقویت شبکه‌های اجتماعی موجود، حمایت از اقتصاد غیررسمی و اجتناب از پروژه‌های نیمه‌تمام شهری توصیه می‌شود.