مجله علمی

مجله علمی " آمایش سرزمین "

اولویت‌بندی ابعاد حکمرانی فضایی هوشمند در زمینه ایران با تأکید مفهومی بر آزمایشگاه ملی جغرافیا: رویکرد ترکیبی فازی دلفی–DEMATEL–DANP با الهام از تجربه OECD

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه زنجان.
2 استادیار مدیریت راهبردی پدافند غیر عامل دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران
10.22059/jtcp.2026.415555.670558
چکیده
تحولات شتابان در حوزه داده‌های ژئواسپشیال، هوش مصنوعی مکانی (GeoAI)، کلان‌داده‌ها و فناوری‌های دیجیتال، الگوهای سنتی حکمرانی را با چالش‌های بنیادین مواجه ساخته و ضرورت گذار به حکمرانی فضایی هوشمند را بیش از پیش آشکار کرده است. در این چارچوب، پژوهش حاضر با هدف توسعه یک چارچوب بومی برای حکمرانی فضایی هوشمند در ایران انجام شد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی–توسعه‌ای و از حیث روش، آمیخته اکتشافی مبتنی بر رویکرد DANP (ترکیب DEMATEL وANP) است. در مرحله نخست، با بهره‌گیری از مرور هدفمند و ساختاریافته ادبیات، گزارش‌های OECD، اسناد بین‌المللی و روش فازی دلفی، ابعاد و شاخص‌های مؤثر شناسایی و اعتبارسنجی شدند. در ادامه، روابط علّی–معلولی و اهمیت نسبی مؤلفه‌ها با مشارکت 25 نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی حوزه‌های GIS، GeoAI، برنامه‌ریزی فضایی و حکمرانی داده تحلیل گردید. نتایج فازی دلفی منجر به تأیید 50 شاخص در قالب 10 بعد اصلی شد. یافته‌های DEMATEL نشان داد «حکمرانی و رهبری راهبردی» مهم‌ترین عامل علّی و «اثربخشی حکمرانی فضایی» مهم‌ترین متغیر پیامدی سیستم است، در حالی که «آزمایشگاه ملی جغرافیای ایران» به‌عنوان هسته مرکزی شبکه، بیشترین تعامل را با سایر ابعاد دارد. نتایج DANP نیز بیانگر آن بود که ابعاد «سازوکار هماهنگی و یکپارچه‌سازی ژئواسپشیال» (0.176)، «حکمرانی و رهبری راهبردی» (0.164)و «حکمرانی داده و چارچوب‌های حقوقی» (0.138)مهم‌ترین ارکان مدل پیشنهادی هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق حکمرانی فضایی هوشمند در ایران بیش از آنکه یک مسئله فناورانه باشد، مستلزم نهادسازی، حکمرانی داده و رهبری راهبردی است. مدل پیشنهادی با تعیین اولویت مؤلفه‌های نهادی و شناسایی روابط میان آن‌ها، می‌تواند مبنایی برای هماهنگی بین‌دستگاهی، تقویت ظرفیت تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های مکانی و اولویت‌بندی سیاست‌های حکمرانی فضایی در سطح ملی فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1405