مجله علمی

مجله علمی " آمایش سرزمین "

شناسایی و اولویت‌بندی عوامل کلیدی در انتخاب مسکن با استفاده از تکنیک میک‌مک: نمونه موردی شهر زابل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه جغرافیا، دانشگاه زابل، زابل، ایران
چکیده
مسکن به عنوان یکی از محوری‌ترین عناصر کیفیت زندگی شهری، تأثیری عمیق بر پایداری اجتماعی و کالبدی محلات و میزان رضایتمندی ساکنان دارد. در شهرهای مرزی و حساس مانند زابل، انتخاب محل سکونت متأثر از نیروهای متعددی است که شناخت ساختاری آن‌ها برای پیش‌بینی تحولات آینده و مدیریت بهینه بازار مسکن ضرورتی انکارناپذیر محسوب می‌شود. هدف از این پژوهش، تحلیل ساختاری پیشران‌های مؤثر بر انتخاب مسکن و ارزیابی کیفیت زندگی در محله‌های شهر زابل با رویکرد آینده‌پژوهی است. با توجه به پیچیدگی‌های حاکم بر بازارهای سکونتی در مناطق مرزی، شناسایی متغیرهای راهبردی برای بهبود زیست‌پذیری محلات امری ضروری است. این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. جهت شناسایی روابط متقابل بین ۱۶ شاخص کلیدی در ابعاد اقتصادی، کالبدی، اجتماعی و خدماتی، از تکنیک تحلیل ساختاری بهره گرفته شد. داده‌ها از طریق پرسشنامه ماتریسی و با نظرسنجی از ۳۰ نفر از خبرگان حوزه برنامه‌ریزی شهری گردآوری شده و با استفاده از نرم‌افزار MICMAC مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج حاصل از تحلیل ماتریس اثرات متقابل نشان داد که سیستم از پایداری متوسطی برخوردار است. متغیرهایی نظیر «امنیت عمومی و اجتماعی محله» (Var07) و «دسترسی به مراکز آموزشی» (Var05) به عنوان پیشران‌های اصلی و متغیرهای راهبردی شناسایی شدند که بیشترین میزان تأثیرگذاری را بر کل سیستم دارند. در مقابل، «مطلوبیت نهایی سکونت» (Var04) بیشترین تأثیرپذیری را داشته و به عنوان خروجی و هدف نهایی سیستم عمل می‌کند. همچنین تحلیل روابط غیرمستقیم، نقش کلیدی متغیرهای پیوندی را در پویایی‌های آینده مسکن زابل آشکار ساخت. یافته‌های پژوهش تأکید می‌کند که برای ارتقای کیفیت سکونت و هدایت بازار مسکن در زابل، مدیریت شهری باید بر تقویت شاخص‌های پیشران متمرکز شود؛ زیرا هرگونه تغییر در این متغیرها، منجر به تغییرات زنجیره‌ای و مثبت در سایر ابعاد کیفیت زندگی و رضایت‌مندی شهروندان در افق آینده خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

آروین، محمود و فرجی، امین (۱۳۹۷). ارزیابی تطبیقی ابعاد انتخاب مسکن در مناطق شهری (مورد مطالعه: مناطق ۱ و ۱۹ شهر تهران). مطالعات ساختار و کارکرد شهری، ۵(۱۷)، ۱-۱۴.
بابایی‌اقدم، فریدون؛ آزادی‌مبارکی، محمد و مددی، عقیل (۱۳۹۰). مدل‌سازی محلات مسکونی مناسب شهر اردبیل به روش AHP در محیط GIS. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۲(۴)، ۴۴-۵۸.
بزی، خدارحم (۱۳۹۱). محلة مسکونی پایدار (مطالعة موردی: شهر زابل). تحقیقات جغرافیایی، ۲۷(۱)، ۲۳۱-۲۵۴.
بزی، خدارحم و جوهری، عباس (۱۳۹۰). بررسی افتراق مکانی-فضایی محله‌های شهر زابل در برخورداری از شاخص‌های مسکن سالم. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۲(۳)، ۱۸۰-۲۰۲.
حافظ‌نیا، محمدرضا (۱۳۹۶). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: سمت.
خراسانی‌زاده، فرنوش؛ صابری، حمید؛ مؤمنی، مهدی و موسوی، میرنجف (۱۳۹۹). تبیین ساختاری عوامل مؤثر بر سرزندگی در فضاهای عمومی شهری اصفهان از دیدگاه شهروندان و گردشگران. جغرافیا و برنامه‌ریزی، ۲۴(۷۲)، ۱۵۱-۱۸۱.
خمر، غلام‌علی؛ آذریان، سحر و راهدارپودینه، سمیه (۱۴۰۲). تحلیل تأثیر کاربری اراضی در پایداری محله‌های شهری (مطالعة موردی: شهر زابل). جغرافیا و برنامه‌ریزی، (۸۵)، ۵۷-۶۷.
ذاکرحقیقی، کیانوش (۱۳۹۰). بررسی ابعاد مختلف دستیابی به مسکن پایدار. دومین همایش معماری پایدار. همدان.
رزمگیر، فاطمه و ملکی، سعید (۱۳۹۶). تحلیل ویژگی‌های یک محلة سالم از دیدگاه شهروندان (نمونة موردی: محلة ۳ شهر ایوان غرب). مطالعات عمران شهری، ۲(۴)، ۴۰-۵۵.
رستم‌علی‌زاده، ولی‌الله (۱۴۰۰). مطالعۀ ویژگی‌های محلة خوب در شهر تهران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱۱(۴)، ۶۳۵-۶۵۳.
رهنما، محمدرحیم؛ اجزاشکوهی، محمد و تشکری بهشتی، آزاده (۱۴۰۰). بررسی الگوی تحقق محلة پایدار با رویکرد نوشهرگرایی (مطالعة موردی: محلة شهید هاشمی‌نژاد (پاچنار) مشهد). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۱۲(۴۴)، ۹۳-۱۰۸.
سامی، ابراهیم و کرباسی، پوران (۱۳۹۶). تحلیلی بر وضعیت مسکن در محلات شهر مراغه با استفاده از مدل‌های چندمعیاره. مطالعات نواحی شهری دانشگاه شهید باهنر کرمان، ۴(۱)، ۴۱-۵۶.
شریک‌لو، سلیمان (۱۳۹۶). شناخت و تحلیل ویژگی‌های محلة مطلوب از منظر اسلام (نمونة موردی: محلة نارمک) (پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
صناعی، امیر؛ حبیب، فرح و اعتصام، ایرج (۱۴۰۰). بررسی نقش سرمایة اجتماعی در افزایش پایداری محله‌ای (نمونة موردی: محلة حصارک تهران). انسان و محیط‌زیست، ۱۹(۲)، ۱۳۷-۱۵۳.
فاضلیان، سید محسن و قاسمی، محمدرضا (۱۳۹۲). بررسی ویژگی‌های فضاهای اجتماعی مناسب در ایجاد حس تعلق به محله (مورد مطالعه: منطقۀ ۲ شهرداری تهران). مطالعات مدیریت شهری، ۵(۱۶)، ۵۷-۷۰.
فرازمند، راحله و صحی‌زاده، مهشید (۱۳۹۲). بررسی و تحلیل مؤلفه‌های تأثیرگذار بر سرزندگی از دیدگاه تعاملات اجتماعی در ارزیابی عملکرد فضاهای عمومی شهری (نمونۀ مطالعاتی: محدودة پارکینگ شهرداری کرمانشاه). پژوهش‌های شهری هفت‌حصار، ۲(۶)، ۲۹-۴۲.
فکوهی، ناصر (۱۳۸۳). انسان‌شناسی شهری. تهران: نی.
فلاح، مسعود؛ نقره‌کار، عبدالحمید و صالح‌صدق‌پور، بهرام (۱۴۰۲). راهبردهای مفهومی در راستای تحقق محلۀ مطلوب از منظر اسلام. مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، ۲(۲)، ۱۲۳-۱۳۹.
فلیک، اووه (۱۳۸۷). درآمدی بر تحقیق کیفی (ترجمۀ هادی جلیلی). تهران: نی.
قادری، ادریس و دشتستانی، هدیه (۱۳۹۹). ارزیابی مناسب‌ترین محله‌ها جهت خرید/ اجارة مسکن در منطقة ۲ شهر تبریز با استفاده از AHP و GIS. جغرافیا و روابط انسانی، ۳(۱)، ۲۱۹-۲۲۷.
Alexander, K. D. (2020). Book review: Palaces for the people: How social infrastructure can help fight inequality, polarization, and the decline of civic life. Acta Sociologica, 63(1), 126–127.
Atak, S. (2020). The impact of urban form on urban vitality: Comparative analysis of two cases in Yenikale neighborhood. Master’s thesis. Graduate School of İzmir Institute of Technology. Akinyode, B. F., & Khan, T. H. (2014). Bridging the gap between housing demand and housing supply in Nigerian urban centres: A review of government intervention so far. British Journal of Arts and Social Sciences, 18(2), 214–225.
Benetti, P. & Carvalho, S. (2021). Chapter 10 - Risk and urban design in Brazilian favelas: Linking participation, collective spaces, and territorial management, enhancing disaster preparedness. In From Humanitarian Architecture to Community Resilience (Vol. 6, pp. 189–205).
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Evans, P. B. (2002). Livable cities? Urban struggles for livelihood and sustainability. Berkeley: University of California Press.
Guest, G., MacQueen, K. M., & Namey, E. E. (2012). Applied thematic analysis. SAGE Publications, Inc.
Hahlweg, D. (1997). The city as a family. In S. H. Lennard, S. von Ungern-Sternberg, & H. L. Lennard (Eds.), Making Cities Livable. Gondolier Press.
Lee, J., Kim, S., & Park, H. (2023). Dynamics of residential location choice in developing medium-sized cities: A structural matrix analysis. Journal of Urban Planning and Development, 149(2), 04023011.
Lee, K. (2021). Factors influencing urban livability in Seoul, Korea: Urban environmental satisfaction and neighborhood relations. Journal of Social Sciences, 10, 138.
Maliene, V. & Malys, N. (2009). High-quality housing – a key issue in delivering sustainable communities. Building and Environment, 44(2), 426–430.
McMillan, D. W. & Chavis, D. M. (1986). Sense of community: A definition and theory. Journal of Community Psychology, 14(1), 6–23.
Newman, P. W. G. (1999). Sustainability and cities: Extending the metabolism model. Landscape and Urban Planning, 44(4), 219–226.
Norouzian-Maleki, S., Bell, S., Hosseini, S. B., & Faizi, M. (2015). Developing and testing a framework for the assessment of neighbourhood liveability in two contrasting countries: Iran and Estonia. Ecological Indicators, 48, 263–271.
Okulicz-Kozaryn, A. (2011). City life: Rankings (livability) versus perceptions (satisfaction). Social Indicators Research, 110(2), 433–451.
Rohe, W. M. (2009). From local to global: One hundred years of neighborhood planning. Journal of the American Planning Association, 75(2), 209–230.
Selezneva, E. (2011). Urban vitality: Exploring the centrality conditions. Master’s thesis. Delft University of Technology. Department of Urbanism.
Smith, R. (2025). Structural analysis of housing sustainability indicators in arid regions. Sustainable Cities and Society, 101, 105120.
Timmer, V. & Seymoar, N. K. (2005). The livable city. Vancouver working group discussion paper, World Urban Forum 2006. Vancouver: UN-Habitat/ International Centre for Sustainable Cities.
Wang, L. & Zhang, Y. (2024). Spatial equity and housing choices: A MICMAC application to neighborhood resilience. Habitat International, 143, 102980.
WHO. (2023). Mould and moisture: Health and environment briefing pamphlet series (No. 42). Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.
World Health Organization (WHO) (2023). Housing and health guidelines: Urban residential indicators. WHO Guidelines Approved by the Guidelines Review Committee.
Zhan, D., Kwan, M. P., Zhang, W., Fan, J., Yu, J., & Dang, Y. (2018). Assessment and determinants of satisfaction with urban livability in China. Cities, 79, 92–101. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.02.025
دوره 18، شماره 1
بهار و تابستان 1405
فروردین 1405
صفحه 99-120

  • تاریخ دریافت 24 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 26 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1405