مقدمه و بیان مسئله: انتخاب محل سکونت در شهرهای مرزی، فراتر از ابعاد کالبدی، تحت تأثیر متغیرهایی نظیر امنیت و کیفیت خدمات است. شهر زابل به‌عنوان سکونتگاهی مرزی با چالش‌های ساختاری و نابرابری‌های فضایی مواجه است که مطلوبیت مسکن را تحت تأثیر قرار می‌دهد.



هدف: این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی عوامل کلیدی مؤثر بر مطلوبیت انتخاب مسکن در محله‌های زابل و تبیین شبکه روابط میان آن‌ها تدوین شده است.



پرسش و فرضیه: پرسش اصلی، واکاوی ساختار اثرگذاری عوامل مؤثر بر انتخاب مسکن است. فرضیه پژوهش این است که پیشران‌های اجتماعی و آموزشی، نقشی کلیدی در تغییرات سیستم سکونتی و ارتقای مطلوبیت مسکن ایفا می‌کنند.



روش: پژوهش کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی است. داده‌ها با پرسشنامه ماتریسی و نظر ۳۰ خبره شهری گردآوری شد. روابط ۱۶ شاخص در ۵ بعد اصلی با تکنیک تحلیل ساختاری (MICMAC) بررسی گردید.



یافته‌ها: نتایج نشان داد «دسترسی به مراکز آموزشی» و «امنیت عمومی»، مهم‌ترین پیشران‌های سیستم با اثرگذاری بالا هستند. «مطلوبیت نهایی سکونت» بیشترین وابستگی را داشته و پیامد نهایی سیستم است. متغیرهای پیوندی نظیر «دسترسی درمانی» و «سرمایه‌پذیری زمین» نیز به دلیل ماهیت حساس، نقش مهمی در شبکه روابط دارند.



نتیجه‌گیری: ارتقای کیفیت مسکن و کاهش نابرابری فضایی در زابل، نیازمند تغییر رویکرد مدیریت شهری از مداخلات صرفاً کالبدی به سمت تمرکز بر پیشران‌های اصلی است. سیاست‌گذاری‌های آینده‌نگر باید با در نظر گرفتن روابط علی-معلولی، زمینه افزایش تاب‌آوری سکونتگاه‌ها را فراهم آورند.